شامي ( م : 774 ه . ق ) ودر كتابهاى فارسي مانند روضة الصفا في سيرة الأنبياء والملوك والخلفا ، ميرخواند ( 837 - 903 ه . ق ) وحبيب السير في اخبار افراد بشر خواند مير كه در بين سالهاى 927 تا 930 ه . ق تأليف شده ونيز در نزهة القلوب حمداللَّه مستوفى ( م : 756 ) مطالبى آمده اما عموم آنها خلاصه وپراكنده است . ب : سفرنامه‌ها در سفرنامه‌هاى سيّاحان مسلمان اطلاعات ذيقيمتى در اين بارهء درج شده همچون : سفرنامه ناصر خسرو قباديانى ( م : 438 ه . ق ) ورحله ابن جُبير « 1 » ( م : 580 ) به زبان عربى ورحلهء ابن بطوطة ( م : 756 ) « 2 » ، سفرنامهء ابن بطوطة به فارسي هم ترجمه شده « 3 » . سفرنامه‌هاى ديگرى هم به زبان فارسي وعربى موجود است كه أكثر آنها بعد از قرن يازدهم هجرى نگاشته شده است . « 4 » ج : كتابهاى جامع وخاص مورّخان ومُحدثان از اين لحاظ كه دانستن روش زندگى وسيره پيامبر وياران وامامان معصوم ، بسيار مُهمّ بوده وأسوهء حسنه محسوب مىشده است توجّهى خاصّ به نگارش كتابهاى مستقل سيره وتراجم واخبار شهرهاى اسلامى نشان داده‌اند . اين كار سترگ در نيمه قرن دوّم هجرى آغاز شد « 5 » ، ودر كنار كتابهاى سيره نخست به حرمين شريفين پرداخته شد ، اهميّت وذكر آثار ومقابر همراه با تاريخ سياسي ، اجتماعي ، ديني ، چگونگى زندگانى پيامبر أكرم أصحاب وياران ، تابعين ومحدّثان ، فقها ومتكلّمان ودانشمندان درج گرديد . تاريخ مكة از حسن بصرى ( م :

--> ( 1 ) - جهت اطلاع نيز ر . ك : ابن جبير ، رحله ، نشر ، حسين نصار ، مصر ، 1955 م ، ص 175 ( 2 ) - ترجمهء محمدعلى موحّد ، مركز انتشارات علمي وفرهنگى . تهران . ( 3 ) - مانند سفرنامهء تجيبى ( م : 760 ه . ق ) از قاسم بن يوسف بن علي بُستى تونسى . ( 4 ) - ر . ك : فهرست مشترك . ( 5 ) - ر . ك به مقدّمه فهميم محمد شلتوت بر كتاب ابن شبّه ، تاريخ المدينة ، بيروت ، 1410 ه . ق ، ص الف - ل .